NHNN giảm lãi suất chiết khấu/tái cấp vốn → NHTM vay rẻ hơn → tăng cho vay → kích thích kinh tế.
NHNN tăng lãi suất → NHTM vay đắt hơn → hạn chế cho vay → giảm cung tiền, kiềm chế lạm phát.

8.1. CHÍNH SÁCH TÀI KHOÁ (Fiscal Policy)

8.1.1. Khái niệm

Chính sách tài khoá là việc Chính phủ sử dụng hai công cụ chi tiêu công (G) và thuế (T) để tác động đến quy mô tổng cầu (AD), từ đó điều tiết sản lượng, việc làm và giá cả của nền kinh tế trong ngắn hạn.

8.1.2. Mục tiêu

Ổn định hoá nền kinh tế trong ngắn hạn: giảm dao động của chu kỳ kinh doanh (chống suy thoái, kiềm chế lạm phát do cầu kéo).
Thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm.
Đảm bảo phân phối thu nhập công bằng hơn (thông qua thuế và trợ cấp).
Duy trì cân đối ngân sách nhà nước ở mức hợp lý trong dài hạn.

8.1.3. Công cụ

Chi tiêu chính phủ (G): chi mua hàng hoá – dịch vụ (đầu tư công, chi thường xuyên), chi chuyển nhượng (trợ cấp thất nghiệp, an sinh xã hội, lương hưu…).
Thuế (T): thuế trực thu (thuế thu nhập cá nhân, thuế thu nhập doanh nghiệp), thuế gián thu (VAT, thuế tiêu thụ đặc biệt…).

8.1.4. Nội dung – Phân loại

a) Theo tính chất tác động:

Chính sách tài khoá mở rộng (nới lỏng): tăng G và/hoặc giảm T → tăng tổng cầu → dùng khi nền kinh tế suy thoái, thất nghiệp cao.
Chính sách tài khoá thắt chặt: giảm G và/hoặc tăng T → giảm tổng cầu → dùng khi nền kinh tế tăng trưởng nóng, lạm phát cao.

b) Theo cơ chế tác động:

Chính sách tài khoá chủ động (discretionary fiscal policy): Chính phủ chủ động thay đổi G, T thông qua các quyết định lập pháp/hành pháp.
Cơ chế ổn định tự động (automatic stabilizers): các định chế có sẵn tự động điều chỉnh theo chu kỳ kinh tế mà không cần quyết định mới,

Ví dụ: thuế thu nhập luỹ tiến, trợ cấp thất nghiệp — khi thu nhập giảm, thuế thu tự động giảm và trợ cấp tự động tăng, giúp giảm bớt biên độ dao động của tổng cầu.

8.1.5. Định lượng — Số nhân tài khoá

a) Số nhân chi tiêu chính phủ:

mG = 1 / [(1−MPC.(1−t) + MPM]

Công thức đơn giản (nền kinh tế đóng, không thuế tỷ lệ):

mG=1/(1−MPC)

= Số nhân chính phủ nền kinh tế đóng kG

Nhớ nhanh: Mẫu số càng có nhiều "lỗ rò rỉ" (thuế t, nhập khẩu MPM) → mẫu số càng lớn → mG càng nhỏ.

Tác động: ΔY = mG×ΔG — chi thêm 1 đồng G → Y tăng gấp mG lần.

b) Số nhân thuế: mT = −MPC / (1−MPC)

Số nhân kT nền kinh tế đóng

Do thuế tác động gián tiếp qua tiêu dùng (một phần thu nhập tăng thêm dùng để tiết kiệm), nên độ lớn số nhân thuế luôn nhỏ hơn số nhân chi tiêu (|mT| < mG).

→ Cú hích ban đầu của T yếu hơn G → (|mT| < mG luôn đúng.

Tác động: ΔY= mT×ΔT (chú ý dấu âm — tăng thuế thì Y giảm)

c) Số nhân ngân sách cân bằng (balanced-budget multiplier):

Khi Chính phủ tăng G và tăng T cùng một lượng (ngân sách vẫn cân bằng, không tăng thâm hụt):

mBB = mG+mT = 1/(1−MPC)+((−MPC)/(1−MPC)) = (1−MPC)/(1−MPC)=1

Số nhân Ngân sách Cân bằng (Balanced Budget Multiplier) (kBB)

Kết quả bất ngờ: ΔY = ΔG = ΔT

Dù ngân sách không hề mở rộng (thu = chi tăng bằng nhau), sản lượng vẫn tăng đúng bằng số tiền chi tiêu tăng thêm — không nhân lên nhiều lần như mG, nhưng cũng không bị triệt tiêu về 0.

Trực giác: Phần "lan tỏa" từ G (100% hiệu ứng) luôn thắng thế nhẹ so với phần "co lại" từ T (chỉ MPC% hiệu ứng) → hai lực gần bù trừ nhau nhưng phần dư ra đúng bằng 1 lần khoản chi tăng thêm.

8.1.6. Hạn chế của chính sách tài khoá

Độ trễ: trễ nhận biết (nhận ra vấn đề), trễ hành chính (ra quyết định, thông qua luật), trễ tác động (đến khi chính sách phát huy hiệu quả).
Hiệu ứng lấn át (crowding-out effect): khi Chính phủ tăng chi tiêu bằng vay nợ, cầu tiền tăng → lãi suất tăng → đầu tư tư nhân giảm, làm giảm bớt hiệu quả kích thích của chính sách.
Thâm hụt ngân sách kéo dài, nợ công tăng cao.

Bối cảnh: Chính phủ vay nợ để tăng chi tiêu

Giả sử nền kinh tế đang trì trệ, Chính phủ quyết định vay nợ 200 nghìn tỷ đồng (phát hành trái phiếu Chính phủ) để đầu tư xây dựng đường sắt cao tốc Bắc-Nam, với MPC=0,75 → số nhân "thô" kG=1/(1−0,75)=4.

Bước 1: Chính phủ vay nợ → tăng cầu về vốn vay

Để có 200 nghìn tỷ, Chính phủ phát hành trái phiếu ra thị trường tài chính — đây chính là hành động "cầu tiền/vốn vay tăng".

Bước 2: Cầu vốn vay tăng → lãi suất bị đẩy lên

Thị trường vốn vay có giới hạn (tổng tiết kiệm trong nền kinh tế không đổi ngay lập tức). Khi Chính phủ cạnh tranh với khu vực tư nhân để vay cùng một "chiếc bánh" vốn vay đó → lãi suất bị đẩy từ 6% lên 8%.

Bước 3: Lãi suất cao hơn → doanh nghiệp tư nhân "rút lui"

Với lãi suất 8% (thay vì 6%), nhiều dự án đầu tư tư nhân không còn sinh lời như trước:

Ví dụ cụ thể: Một doanh nghiệp bất động sản dự tính xây khu chung cư, kỳ vọng tỷ suất lợi nhuận 7%. Ở lãi suất vay 6%, dự án có lãi (7% > 6%) → họ vay và triển khai. Nhưng khi lãi suất tăng lên 8%, dự án này trở nên lỗ (7% < 8%) → doanh nghiệp hủy bỏ kế hoạch đầu tư.

→ Nhân rộng ra toàn nền kinh tế: giả sử vì lãi suất tăng, tổng đầu tư tư nhân giảm đi 120 nghìn tỷ đồng.

Tính toán kết quả cuối cùng

Bước tính	Giá trị
ΔY dự kiến theo số nhân thô	kG×ΔG=4×200=800 nghìn tỷ
Phần bị "lấn át" do đầu tư tư nhân giảm	−120 nghìn tỷ (× số nhân đầu tư cũng lan tỏa, giả sử tổng tác động ròng là 250 nghìn tỷ sau lan tỏa)
ΔY thực tế	800−250=550 nghìn tỷ

→ Sản lượng vẫn tăng (550 nghìn tỷ), nhưng thấp hơn nhiều so với con số 800 nghìn tỷ lý thuyết — vì một phần "lực đẩy" từ chi tiêu Chính phủ đã bị triệt tiêu bởi việc đầu tư tư nhân giảm.

Ví von dễ nhớ — "Chiếc bánh vốn vay có hạn"

Hãy hình dung tổng lượng tiền tiết kiệm sẵn có trong nền kinh tế là một chiếc bánh cố định. Khi Chính phủ "cắt" một miếng lớn hơn từ chiếc bánh đó (vay nhiều hơn), phần bánh còn lại cho doanh nghiệp tư nhân vay sẽ ít đi → doanh nghiệp phải "chen chúc" tranh giành phần vốn còn lại, đẩy giá vay (lãi suất) lên cao, khiến nhiều doanh nghiệp tự động rút lui khỏi cuộc đua vay vốn.

Trường hợp crowding-out yếu hoặc gần như không có

Nhớ lại phần "bẫy thanh khoản" đã học: nếu nền kinh tế đang suy thoái sâu, lãi suất đã gần 0% (như Nhật Bản 1990s hay Mỹ/EU sau 2008), thì việc Chính phủ vay thêm để chi tiêu hầu như không đẩy lãi suất lên (vì đã chạm đáy) → crowding-out gần như không xảy ra → chính sách tài khóa phát huy gần trọn vẹn hiệu quả số nhân thô — đây là lý do các nước thường mạnh dạn vay nợ chi tiêu lớn trong giai đoạn khủng hoảng sâu, nhưng phải thận trọng hơn khi nền kinh tế đã gần mức toàn dụng (lãi suất đã ở mức bình thường, không còn dư địa thấp).

8.2. CHÍNH SÁCH TIỀN TỆ (Monetary Policy)

8.2.1. Khái niệm

Chính sách tiền tệ là các biện pháp của Ngân hàng Trung ương (NHTW) nhằm kiểm soát cung tiền (M) và lãi suất (i) để tác động đến tổng cầu, qua đó ổn định giá cả, thúc đẩy tăng trưởng và tạo việc làm.

8.2.2. Mục tiêu

Ổn định giá cả (kiểm soát lạm phát) — mục tiêu hàng đầu ở đa số các nước.
Ổn định sản lượng, giảm dao động chu kỳ kinh doanh, hướng tới toàn dụng nhân công.
Ổn định lãi suất và thị trường tài chính.
Ổn định tỷ giá hối đoái (đối với nền kinh tế mở).

8.2.3. Công cụ

Nghiệp vụ thị trường mở (Open Market Operations – OMO):

NHTW mua/bán trái phiếu chính phủ để tăng/giảm lượng tiền cơ sở. Đây là công cụ được sử dụng thường xuyên và linh hoạt nhất.

Hãy hình dung lượng tiền trong nền kinh tế như mực nước trong một hồ chứa (được nhân lên qua hệ thống ngân hàng như nhiều nhánh sông đổ vào). NHTW giống như người vận hành vòi nước chính:

Mua trái phiếu = mở vòi, bơm thêm nước vào hồ → mực nước dâng (cung tiền tăng, lãi suất giảm)
Bán trái phiếu = rút bớt nước ra khỏi hồ → mực nước hạ (cung tiền giảm, lãi suất tăng)

→ OMO là "nút bấm" cụ thể mà NHTW thao tác trên thực tế, còn toàn bộ chuỗi phản ứng phía sau (lãi suất giảm, đầu tư tăng, sản lượng tăng) chính là kết quả lan tỏa mà bạn đã học ở các phần trước.

Tỷ lệ dự trữ bắt buộc (Reserve Requirement):

Thay đổi tỷ lệ % tiền gửi mà ngân hàng thương mại phải giữ lại → tác động đến số nhân tiền và khả năng tạo tiền của hệ thống ngân hàng.

Đây là công cụ NHTW ép buộc các ngân hàng thương mại phải giữ lại một tỷ lệ % nhất định trên mỗi đồng tiền gửi — không được cho vay hết. Thay đổi tỷ lệ này sẽ trực tiếp tác động đến số nhân tiền đã học ở phần 8.2.5(a): mM=1/rr.

Hãy hình dung mỗi ngân hàng thương mại như một chiếc phễu — tiền gửi chảy vào, một phần bị "giữ lại" (dự trữ), phần còn lại chảy tiếp qua phễu (cho vay) sang ngân hàng khác, rồi lại tiếp tục lặp lại.

rr thấp = lỗ phễu to → nước chảy qua nhanh, ít bị giữ lại → dòng nước tổng cộng chảy qua toàn hệ thống rất lớn (cung tiền cao)
rr cao = lỗ phễu nhỏ → nước bị giữ lại nhiều ở mỗi tầng, dòng chảy tổng cộng nhỏ hơn nhiều (cung tiền thấp)

Nếu NHTW thay đổi rr liên tục (ví dụ mỗi tuần), các ngân hàng thương mại sẽ rất khó lập kế hoạch cho vay — vì khả năng cho vay của họ bị xáo trộn đột ngột và mạnh mẽ mỗi lần điều chỉnh. Điều này khác hẳn với OMO (điều chỉnh tinh vi, có thể "vi chỉnh" hàng ngày mà không gây sốc lớn).

→ Đây là lý do vì sao trong thực tế, hầu hết các NHTW lớn (Fed, ECB, NHNN Việt Nam) hiếm khi thay đổi tỷ lệ dự trữ bắt buộc — thường chỉ dùng khi cần một tín hiệu chính sách mạnh, rõ ràng, còn công việc điều chỉnh cung tiền hàng ngày vẫn dựa chủ yếu vào OMO.

Trung Quốc là một ngoại lệ đáng chú ý — Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc (PBOC) sử dụng công cụ tỷ lệ dự trữ bắt buộc thường xuyên hơn nhiều nước khác (điều chỉnh vài lần mỗi năm) như một cách kiểm soát tăng trưởng tín dụng nóng của nền kinh tế — ví dụ giảm rr nhiều lần trong giai đoạn 2018-2019 để hỗ trợ tăng trưởng khi thương chiến Mỹ-Trung gây áp lực lên nền kinh tế.

→ Về bản chất, tỷ lệ dự trữ bắt buộc và OMO đều dẫn đến cùng một chuỗi kết quả cuối cùng (tăng cung tiền → giảm lãi suất → kích thích AD) — chỉ khác nhau ở cách thức tác động: OMO thay đổi trực tiếp MB (tiền cơ sở), còn tỷ lệ dự trữ bắt buộc thay đổi hệ số nhân mM áp dụng lên MB đó.

Lãi suất chiết khấu / lãi suất tái cấp vốn (Discount Rate):

lãi suất NHTW cho các ngân hàng thương mại vay.

Tiêu chí	Lãi suất Chiết khấu / Tái cấp vốn	Lãi suất thương mại thông thường
Ai cho vay?	NHNN	NHTM
Ai đi vay?	NHTM	Người dân / Doanh nghiệp
Mức lãi suất	THẤP hơn (ví dụ: 4,5%)	CAO hơn (ví dụ: 9–12%)
Mục đích	Điều hành chính sách tiền tệ	Kinh doanh ngân hàng
Tần suất	Khẩn cấp / không thường xuyên	Hàng ngày

NHNN giảm lãi suất → NHTM vay vốn rẻ hơn → có xu hướng tăng cho vay → tiền cung ứng ra nền kinh tế nhiều hơn → kích thích kinh tế.
NHNN tăng lãi suất → NHTM vay vốn đắt hơn → có xu hướng hạn chế vay và cho vay → tiền cung ứng ra nền kinh tế ít hơn → góp phần kiềm chế lạm phát.

8.2.4. Nội dung – Phân loại

Chính sách tiền tệ mở rộng (nới lỏng): NHTW mua trái phiếu, giảm tỷ lệ dự trữ bắt buộc, giảm lãi suất chiết khấu → tăng cung tiền (M↑) → lãi suất giảm (i↓) → đầu tư và tiêu dùng tăng → tổng cầu tăng. Áp dụng khi kinh tế suy thoái.
Chính sách tiền tệ thắt chặt: ngược lại — NHTW bán trái phiếu, tăng dự trữ bắt buộc, tăng lãi suất chiết khấu → cung tiền giảm (M↓) → lãi suất tăng (i↑) → đầu tư, tiêu dùng giảm → tổng cầu giảm. Áp dụng khi kinh tế tăng trưởng nóng, lạm phát cao.

8.2.5. Định lượng

a) Số nhân tiền (Money Multiplier)

Ý chính: Vì sao 1 đồng tiền cơ sở lại "biến thành" nhiều đồng tiền lưu thông?

Đây là hiện tượng "tạo tiền qua hệ thống ngân hàng" — giống hệt logic số nhân chi tiêu, nhưng áp dụng cho tiền gửi ngân hàng.

mM=1/rr

rr (reserve ratio): tỷ lệ dự trữ bắt buộc — ngân hàng phải giữ lại bao nhiêu % tiền gửi, không được cho vay hết.

Ví dụ dễ hiểu: Bạn gửi 100 triệu vào ngân hàng A. Nếu rr=10%

Ngân hàng A giữ lại 10 triệu (dự trữ), cho vay 90 triệu
Người vay 90 triệu lại đem gửi vào ngân hàng B → ngân hàng B giữ 9 triệu, cho vay 81 triệu
Cứ thế lặp lại...

→ Tổng số tiền được tạo ra = 100×1/0,1=1.000 triệu — tức là 1 đồng tiền gốc "nhân" thành 10 đồng lưu thông trong nền kinh tế!

Nhớ nhanh: rr càng thấp (ngân hàng giữ ít, cho vay nhiều) → mM càng lớn.

b) Cân bằng thị trường tiền tệ (mô hình ưa thích thanh khoản – Liquidity Preference):

M/P = L(i,Y) = kY - hi

Vế trái (M/P) — cung tiền thực tế): do NHTW quyết định, không phụ thuộc lãi suất → trên đồ thị là đường thẳng đứng.
Vế phải L(i,Y) — cầu tiền thực tế): người dân muốn giữ bao nhiêu tiền mặt trong tay, phụ thuộc:
- Thuận với Y (hệ số k>0): thu nhập càng cao, càng cần nhiều tiền để giao dịch mua sắm
- Nghịch với lãi suất i (hệ số h>0): lãi suất càng cao, người ta càng muốn gửi tiết kiệm/mua trái phiếu thay vì giữ tiền mặt (giữ tiền mặt "phí cơ hội" cao hơn)

Lãi suất cân bằng (i∗)

Là điểm mà cung tiền = cầu tiền — giống hệt logic cung-cầu thông thường, chỉ khác "hàng hóa" ở đây là tiền.

Hình dung: Nếu lãi suất quá thấp so với i∗ → dân muốn giữ tiền mặt nhiều hơn số tiền hiện có trong nền kinh tế → **thiếu tiền** → lãi suất tự động bị đẩy lên. Ngược lại nếu lãi suất quá cao → dân giữ ít tiền hơn mức cung → **thừa tiền** → lãi suất giảm xuống. Quá trình này đưa lãi suất về đúng i∗.

c) Cơ chế truyền dẫn — "Con đường" chính sách tiền tệ tác động đến Y

MS↑⇒ i↓⇒ I↑(và C↑) ⇒ AD↑ ⇒ Y↑

NHTW bơm thêm tiền (MS↑) — ví dụ mua trái phiếu, giảm tỷ lệ dự trữ bắt buộc...
Tiền trong hệ thống dư thừa → theo mô hình cân bằng ở phần (b), lãi suất phải giảm (i↓) để dân chịu giữ thêm tiền mặt đó
Lãi suất thấp → vay tiền rẻ hơn:
- Doanh nghiệp vay đầu tư nhiều hơn → I↑
- Người dân vay mua nhà, mua xe, dùng thẻ tín dụng nhiều hơn → C↑
I và C đều là thành phần của AD → AD↑
AD tăng (nhớ lại phần cân bằng ngắn hạn AD-SRAS) → sản lượng Y tăng

Đây chính là "Hiệu ứng lãi suất" (Interest Rate Effect) — nhưng lúc trước ta xét theo chiều P tăng → i tăng → AD giảm (di chuyển dọc theo AD). Còn ở đây là chiều NHTW chủ động tăng MS → i giảm → cả đường AD dịch phải — đây là công cụ chính sách chủ động, khác với phản ứng tự nhiên của thị trường.

Chính sách tiền tệ tác động đến Y không trực tiếp, mà phải đi qua "cầu nối" là lãi suất — đây là lý do vì sao hiệu quả chính sách tiền tệ phụ thuộc nhiều vào độ nhạy cảm của đầu tư với lãi suất (nếu doanh nghiệp không phản ứng nhiều khi lãi suất giảm, chính sách sẽ kém hiệu quả).

8.2.6. Hạn chế

Độ trễ tác động (đặc biệt trễ tác động dài do phải qua kênh lãi suất – đầu tư).
Bẫy thanh khoản (liquidity trap): khi lãi suất đã quá thấp, chính sách nới lỏng thêm không còn hiệu quả kích thích đầu tư.
Phụ thuộc vào độ nhạy cảm của đầu tư với lãi suất (độ dốc đường IS) và độ nhạy cảm của cầu tiền với lãi suất (độ dốc đường LM) — xem mục 8.3.

8.3. MÔ HÌNH IS–LM

8.3.1. Khái niệm và ý nghĩa

Mô hình IS–LM (do John Hicks phát triển dựa trên lý thuyết của Keynes) mô tả sự tương tác giữa thị trường hàng hoá (đường IS) và thị trường tiền tệ (đường LM) để xác định đồng thời lãi suất cân bằng (i*) và sản lượng cân bằng (Y*) trong ngắn hạn, khi mức giá P được giả định cố định.

8.3.2. Đường IS (Investment–Saving)

Đường IS mô tả thị trường hàng hóa — trả lời câu hỏi: "Với mỗi mức lãi suất (i), thì sản lượng cân bằng (Y) là bao nhiêu?

Y = C(Y−T) + I(i) + G

Đây chính là mô hình Keynesian Cross đã học trước đó (phần 7.2.4), nhưng giờ có thêm lãi suất i làm biến ảnh hưởng đến I — thay vì coi I là cố định như trước.

Dạng 1: Y=C+I+G

Giống hệt điều kiện cân bằng Y=PE đã học.

Dạng 2: S(Y)+T−G=I(i) : "Tiết kiệm = Đầu tư"

Vế trái: tổng những gì không được chi tiêu ngay — hộ gia đình tiết kiệm (S) + phần Nhà nước "tiết kiệm ròng" (thu thuế T - chi tiêu G)
Vế phải: đầu tư (II I) — khoản duy nhất "hút" tiền tiết kiệm đó vào lại nền kinh tế

→ Thị trường hàng hóa cân bằng khi tổng tiết kiệm (từ mọi nguồn) = tổng đầu tư.

Vì sao đường IS dốc xuống?

i↑ ⇒ I↓ ⇒ AD(hay PE)↓ ⇒Y↓

Lãi suất cao → doanh nghiệp ngại vay tiền đầu tư (mua máy móc, mở nhà máy) → tổng chi tiêu trong nền kinh tế giảm → theo mô hình Keynesian Cross, sản lượng cân bằng (Y) giảm theo.

→ i và Y đi ngược chiều nhau → đường IS trên trục (i, Y) sẽ dốc xuống.

Đường IS dốc xuống là do cơ chế khác hoàn toàn với đường AD dốc xuống. AD dốc xuống vì P thay đổi (3 hiệu ứng: của cải, lãi suất, tỷ giá). Còn IS dốc xuống chỉ vì 1 cơ chế duy nhất: lãi suất tác động trực tiếp lên đầu tư.

Di chuyển dọc theo IS vs. Dịch chuyển đường IS

Đường IS – Wikipedia tiếng Việt

	Nguyên nhân	Biểu hiện
Di chuyển dọc theo IS	i thay đổi	Trượt trên cùng đường IS
Dịch chuyển cả đường IS	Yếu tố khác i thay đổi (G, T, niềm tin, NX...)	Cả đường IS di chuyển trái/phải

Các yếu tố làm dịch chuyển IS

Yếu tố thay đổi	IS dịch phải khi...	IS dịch trái khi...
G (Chi tiêu CP)	G tăng	G giảm
T (Thuế)	T giảm (dân có nhiều thu nhập khả dụng hơn → C tăng)	T tăng
Niềm tin, NX...	Niềm tin tăng, NX tăng	Niềm tin giảm, NX giảm

Đây chính là các yếu tố dịch chuyển AD đã học ở phần 7.1.1 (C, G, T, NX...) — chỉ khác là bây giờ được biểu diễn trên trục (Y, i) thay vì (Y, P).

Hãy hình dung đường IS giống như một "bản đồ": với mỗi mức lãi suất khác nhau mà NHTW/thị trường đặt ra, đường IS sẽ cho biết ngay sản lượng cân bằng của thị trường hàng hóa sẽ là bao nhiêu — nếu lãi suất là yếu tố duy nhất thay đổi.

Đường IS chỉ là một nửa bức tranh (thị trường hàng hóa). Để tìm ra lãi suất thực sự trong nền kinh tế, cần kết hợp với đường LM (thị trường tiền tệ) — đây chính là nội dung mô hình IS-LM sẽ học tiếp theo.

8.3.3. Đường LM (Liquidity–Money)

LM mô tả thị trường tiền tệ — trả lời câu hỏi: "Với mỗi mức thu nhập (Y), thì lãi suất cân bằng (i) trên thị trường tiền tệ là bao nhiêu?"

M/P= L(i,Y) = kY−hi

Khái niệm: Đường LM biểu diễn tập hợp các tổ hợp (Y, i) mà tại đó thị trường tiền tệ cân bằng.

Đây chính là mô hình ưa thích thanh khoản đã học ở phần 8.2.5(b) — giờ được biểu diễn thành 1 đường trên trục (Y,i).

Vì sao đường LM dốc lên?

Đường LM – Wikipedia tiếng Việt

Đây là chuỗi logic ngược lại với IS — hãy so sánh để nhớ dễ hơn:

Y↑ ⇒ Cầu tiền↑ ⇒ i↑ (để cầu tiền quay về bằng cung tiền cố định)

Y tăng (thu nhập cả nền kinh tế tăng) → mọi người cần nhiều tiền mặt hơn để giao dịch mua sắm hàng ngày (nhớ lại hệ số k trong công thức — cầu tiền thuận với Y)
Nhưng cung tiền M/P là cố định (do NHTW quyết định, không đổi ngay) → tiền trong lưu thông không đủ đáp ứng nhu cầu tăng thêm này
→ Mọi người phải bán bớt trái phiếu/rút tiết kiệm để có thêm tiền mặt → điều này đẩy lãi suất tăng lên (giá trái phiếu giảm ↔ lãi suất tăng) cho đến khi cầu tiền giảm trở lại bằng đúng cung tiền

→ Y và i đi cùng chiều → đường LM trên trục (Y,i) sẽ dốc lên.

So sánh nhanh IS vs LM:

	IS (Hàng hóa)	LM (Tiền tệ)
Hình dạng	Dốc xuống	Dốc lên
Vì sao	i↑⇒I↓⇒Y↓	Y↑⇒Cầu tiền↑⇒i↑

Các yếu tố làm dịch chuyển LM

1. Cung tiền danh nghĩa (M) — công cụ chính của NHTW

NHTW tăng M (nới lỏng tiền tệ, ví dụ mua trái phiếu, giảm rr...) → cung tiền thực tế M/P tăng → với mỗi mức Y, lãi suất cân bằng cần thấp hơn để hấp thụ hết lượng tiền dư thừa đó → LM dịch phải (xuống dưới)
NHTW giảm M → ngược lại → LM dịch trái

Nhớ nhanh: Đây chính là cơ chế truyền dẫn chính sách tiền tệ đã học ở phần 8.2.5(c): MS↑⇒i↓ — nay được biểu diễn bằng việc cả đường LM dịch xuống.

2. Mức giá (P)

P tăng → cung tiền thực tế M/P giảm (dù M danh nghĩa không đổi) → giống như NHTW thắt chặt → LM dịch trái
P giảm → M/P tăng → LM dịch phải

3. Cầu tiền thay đổi do yếu tố khác (ngoài Y, i)

Ví dụ: thói quen thanh toán thay đổi (chuyển sang ví điện tử, ít cần giữ tiền mặt hơn) → cầu tiền giảm ở mọi mức Y, i → LM dịch phải (vì cần lãi suất thấp hơn mới hút hết lượng cung tiền hiện có).

Nếu IS là "bản đồ thị trường hàng hóa", thì LM là "bản đồ thị trường tiền tệ" — với mỗi mức thu nhập Y, LM cho biết ngay lãi suất nào sẽ làm cung tiền = cầu tiền.

8.3.4. Cân bằng đồng thời trên thị trường hàng hoá và tiền tệ

IS dốc xuống, LM dốc lên — hai đường này sẽ cắt nhau tại đúng 1 điểm, đó chính là điểm cân bằng đồng thời của cả 2 thị trường (hàng hóa và tiền tệ) — đây là nội dung mô hình IS-LM hoàn chỉnh.
Việc NHTW thay đổi M chính là công cụ chính sách dịch chuyển đường LM, giống như Chính phủ thay đổi G/T là công cụ dịch chuyển đường IS

Giao điểm của IS và LM xác định cặp (Y, i) duy nhất làm cả hai thị trường cùng cân bằng. Đây chính là điểm xuất phát để xây dựng đường tổng cầu AD (mỗi mức giá P khác nhau cho một đường LM khác nhau → một điểm cân bằng Y khác nhau → đường AD dốc xuống theo P).

8.3.5. Tác động của chính sách tài khoá trong mô hình IS–LM

Chính sách tài khoá mở rộng (G↑ hoặc T↓):

Đường IS dịch phải.
Kết quả: lãi suất cân bằng tăng (i↑), sản lượng cân bằng tăng (Y↑).
Hiệu ứng lấn át (crowding-out): vì lãi suất tăng làm đầu tư tư nhân giảm, nên mức tăng sản lượng thực tế nhỏ hơn mức tăng dự kiến theo số nhân đơn thuần (số nhân "thô" ở mục 8.1.5 không tính đến phản ứng của lãi suất).
Mức độ lấn át phụ thuộc độ dốc của đường LM: LM càng dốc (cầu tiền ít nhạy với lãi suất) → lấn át càng mạnh; LM càng thoải (gần nằm ngang, ví dụ trong bẫy thanh khoản) → lấn át càng yếu, chính sách tài khoá càng hiệu quả.

Ví dụ minh họa: Chính sách Tài khoá trong Mô hình IS-LM

Bối cảnh giả định

Giả sử nền kinh tế Việt Nam đang trong tình trạng tăng trưởng chậm, Chính phủ quyết định tăng chi tiêu công thêm 100 nghìn tỷ đồng (ΔG=100) để xây dựng đường cao tốc, với các thông số:

MPC=0,8 → Số nhân "thô": kG=1/(1−0,8)=5
Độ nhạy đầu tư với lãi suất: khá cao (doanh nghiệp vay đầu tư nhiều)

Bước 1: Tính theo số nhân "thô" (bỏ qua phản ứng lãi suất)

ΔYdự kiến = kG×ΔG = 5×100 = 500 nghìn tỷ

→ Đây là con số nếu ta giả định lãi suất không đổi (giống mô hình Keynesian Cross đơn thuần).

Bước 2: Điều gì thực sự xảy ra trong IS-LM?

Giai đoạn 1 — Cú hích ban đầu:

Nhà nước chi 100 nghìn tỷ xây cao tốc → công ty xây dựng có thêm đơn hàng, thuê thêm công nhân
Y bắt đầu tăng → đường IS dịch phải

Giai đoạn 2 — Phản ứng trên thị trường tiền tệ:

Y tăng → công nhân, doanh nghiệp cần nhiều tiền mặt hơn để giao dịch (mua vật liệu, trả lương, chi tiêu...)
Nhưng Ngân hàng Nhà nước không bơm thêm tiền (cung tiền M/P vẫn giữ nguyên)
→ Người dân bán bớt trái phiếu để có tiền mặt → giá trái phiếu giảm → lãi suất tăng lên, ví dụ từ i1=5% lên i2=7%

Giai đoạn 3 — Hiệu ứng lấn át xuất hiện:

Lãi suất tăng từ 5% lên 7% → các doanh nghiệp khác (ví dụ công ty bất động sản, sản xuất) thấy vay vốn đắt hơn → họ hoãn hoặc hủy kế hoạch đầu tư
Giả sử vì lãi suất tăng, đầu tư tư nhân giảm đi 150 nghìn tỷ (bị "lấn át")

Kết quả cuối cùng:

ΔY thực tế=ΔY dự kiến − Phần bị lấn át

ΔY thực tế = 500−150=350 nghìn tỷ

→ Y vẫn tăng (350 nghìn tỷ), nhưng ít hơn nhiều so với con số 500 nghìn tỷ tính theo số nhân thô — vì một phần "lực đẩy" từ G đã bị triệt tiêu bởi việc I tư nhân giảm.

So sánh trực quan: 2 kịch bản độ dốc LM khác nhau

Kịch bản A: Nền kinh tế bình thường (LM dốc vừa phải)

Như ví dụ trên: i tăng từ 5% → 7%, lấn át 150 nghìn tỷ
ΔY=350 nghìn tỷ (70% so với số nhân thô)

Kịch bản B: Nền kinh tế đang suy thoái sâu, lãi suất gần 0% (giống "bẫy thanh khoản" — như Nhật Bản thập niên 1990s hoặc Mỹ/EU sau khủng hoảng 2008)

Vì lãi suất đã quá thấp, mọi người sẵn sàng giữ thêm tiền mặt mà không đòi lãi suất phải tăng nhiều
i chỉ tăng nhẹ từ 0,1% → 0,3% (gần như không đổi)
Đầu tư tư nhân gần như không bị ảnh hưởng → lấn át rất ít, chỉ mất khoảng 20 nghìn tỷ
ΔY=500−20=480 nghìn tỷ (96% so với số nhân thô)

	Kịch bản A (bình thường)	Kịch bản B (bẫy thanh khoản)
ΔG	100 nghìn tỷ	100 nghìn tỷ
ΔY dự kiến (số nhân thô)	500 nghìn tỷ	500 nghìn tỷ
Lãi suất tăng	5% → 7% (mạnh)	0,1% → 0,3% (rất nhẹ)
Đầu tư bị lấn át	150 nghìn tỷ	20 nghìn tỷ
ΔY thực tế	350 nghìn tỷ	480 nghìn tỷ
Hiệu quả chính sách	Trung bình (bị lấn át đáng kể)	Rất cao (gần đạt số nhân thô)

Đây chính là lý do vì sao trong khủng hoảng tài chính 2008 hay đại dịch COVID-19, các nước (Mỹ, EU, Nhật) đều mạnh dạn tung ra các gói kích cầu tài khóa cực lớn — vì lúc đó lãi suất đã gần 0% (giống Kịch bản B), nên hiệu ứng lấn át rất yếu, chính sách tài khóa phát huy tác dụng gần như tối đa mà không bị "ăn bớt" bởi đầu tư tư nhân giảm.

8.3.6. Tác động của chính sách tiền tệ trong mô hình IS–LM

Chính sách tiền tệ mở rộng (M↑):

Đường LM dịch phải (xuống dưới).
Kết quả: lãi suất cân bằng giảm (i↓), sản lượng cân bằng tăng (Y↑).
Mức độ hiệu quả phụ thuộc độ dốc đường IS: IS càng thoải (đầu tư nhạy cảm mạnh với lãi suất) → chính sách tiền tệ càng hiệu quả (Y tăng nhiều); IS càng dốc → hiệu quả càng yếu.
Trường hợp đặc biệt — bẫy thanh khoản: khi đường LM gần như nằm ngang ở mức lãi suất rất thấp, tăng cung tiền hầu như không làm giảm thêm lãi suất → chính sách tiền tệ mất hiệu lực.

Bối cảnh giả định

Ngân hàng Nhà nước Việt Nam quyết định bơm thêm tiền vào nền kinh tế (mua trái phiếu Chính phủ, giảm tỷ lệ dự trữ bắt buộc...) khiến cung tiền MM M tăng đáng kể.

Diễn biến từng bước

Bước 1: Cung tiền tăng → LM dịch phải

Lãi suất (i)
    |    LM₁      LM₂
    |     \        \
i₁  |------•         ← Cân bằng ban đầu E₁
    |       \    \
i₂  |--------•----\--- ← Cân bằng mới E₂
    |         \    \
    |          \    \IS
    |___________\____\____________ Y
    0           Y₁    Y₂

M↑→ cung tiền thực tế M/P tăng → với mỗi mức Y, thị trường tiền tệ cần lãi suất thấp hơn để hấp thụ hết lượng tiền dư thừa đó → LM dịch phải (xuống dưới)
LM mới cắt IS (không đổi) tại điểm E2: cả i giảm và Y tăng

Ví dụ số liệu cụ thể

Giả sử NHNN bơm thêm tiền khiến lãi suất giảm từ i1=6% xuống i2=4% (giảm 2 điểm %). Với độ nhạy của đầu tư với lãi suất khác nhau, ta có 2 kịch bản:

Kịch bản A: IS thoải (đầu tư rất nhạy với lãi suất)

Ví dụ: các doanh nghiệp bất động sản, sản xuất phụ thuộc nhiều vào vốn vay.

Lãi suất giảm 2 điểm % → doanh nghiệp đổ xô vay vốn đầu tư → I tăng mạnh, ví dụ tăng 300 nghìn tỷ
Qua số nhân, Y tăng: ΔY=k×ΔI=5×300=1.500 nghìn tỷ (con số minh họa)

Kịch bản B: IS dốc (đầu tư ít nhạy với lãi suất)

Ví dụ: nền kinh tế mà doanh nghiệp chủ yếu dùng vốn tự có, ít vay ngân hàng.

Cùng mức lãi suất giảm 2 điểm %, nhưng doanh nghiệp không mặn mà vay thêm (vì họ không phụ thuộc vốn vay) → I chỉ tăng nhẹ, ví dụ 50 nghìn tỷ
ΔY=5×50=250 nghìn tỷ

	Kịch bản A (IS thoải)	Kịch bản B (IS dốc)
Lãi suất giảm	6% → 4%	6% → 4%
Đầu tư tăng thêm	300 nghìn tỷ (mạnh)	50 nghìn tỷ (yếu)
ΔY	1.500 nghìn tỷ	250 nghìn tỷ
Hiệu quả chính sách tiền tệ	Rất cao	Thấp

IS càng thoải (nằm ngang) → chỉ cần i giảm chút xíu, I đã tăng vọt → Y tăng mạnh. IS càng dốc (gần thẳng đứng) → dù i giảm nhiều, I cũng ít phản ứng → Y tăng ít.

Trường hợp đặc biệt: Bẫy thanh khoản (Liquidity Trap)

Ví dụ minh họa: Nhật Bản thập niên 1990s, hoặc Mỹ/EU sau khủng hoảng 2008

Lãi suất (i)
    |
    |
i₁  |═══════════•══════•═══ ← LM gần như nằm ngang (i đã sát 0%)
    |         E₁      E₂
    |
    |________________________ Y
    0        Y₁      Y₂
    (Y hầu như không đổi dù M tăng mạnh)

Bối cảnh: Lãi suất đã xuống rất thấp, gần 0% (ví dụ 0,1%). NHTW tiếp tục bơm thêm tiền ồ ạt (nới lỏng định lượng — QE).

Ở mức lãi suất gần 0%, người dân không còn động lực đem tiền đi gửi/mua trái phiếu nữa (vì lãi quá thấp, gần như "giữ tiền mặt cũng chẳng thiệt gì hơn")
→ Bất kể NHTW bơm thêm bao nhiêu tiền, mọi người chỉ giữ lại làm tiền mặt/dự trữ, không đẩy được lãi suất xuống thấp hơn nữa
→ Đường LM gần như nằm ngang tại mức lãi suất đó → dù LM có "dịch phải" tiếp, lãi suất cũng không giảm thêm được (vì nó gần như đã chạm đáy)
→ I không tăng thêm → Y hầu như không đổi

Ví dụ cụ thể: NHNN bơm thêm 500 nghìn tỷ vào nền kinh tế, nhưng lãi suất chỉ giảm từ 0,2% xuống 0,15% (gần như không đổi) → đầu tư gần như không tăng → ΔY≈0.

So sánh với Chính sách Tài khóa trong tình huống này

Đây chính là điểm nối với phần trước (8.3.5): trong bẫy thanh khoản, chính sách tiền tệ gần như bất lực, nhưng ngược lại chính sách tài khóa lại cực kỳ hiệu quả (vì LM nằm ngang → không có hiệu ứng lấn át, như Kịch bản B trong ví dụ IS-LM tài khóa đã học).

Tình huống	LM/IS	Chính sách hiệu quả hơn
Kinh tế bình thường, đầu tư nhạy lãi suất	IS thoải	Tiền tệ rất hiệu quả
Kinh tế bình thường, đầu tư ít nhạy lãi suất	IS dốc	Tài khóa hiệu quả hơn
Suy thoái sâu, lãi suất gần 0% (bẫy thanh khoản)	LM gần nằm ngang	Tài khóa gần như là lựa chọn duy nhất

Bài học thực tế: Đây là lý do vì sao trong khủng hoảng 2008 và COVID-19, dù các NHTW (Fed, ECB, BOJ) đã hạ lãi suất gần 0% và bơm tiền ồ ạt (QE) nhưng vẫn cần thêm các gói kích cầu tài khóa khổng lồ từ Chính phủ — vì chỉ riêng chính sách tiền tệ đã "cạn kiệt dư địa" tác dụng.

8.3.7. Bảng tổng hợp nhanh

Chính sách	Đường dịch chuyển	Lãi suất (i)	Sản lượng (Y)
Tài khoá mở rộng (G↑, T↓)	IS dịch phải	Tăng	Tăng (có lấn át)
Tài khoá thắt chặt (G↓, T↑)	IS dịch trái	Giảm	Giảm
Tiền tệ mở rộng (M↑)	LM dịch phải	Giảm	Tăng
Tiền tệ thắt chặt (M↓)	LM dịch trái	Tăng	Giảm

8.4. CHÍNH SÁCH NGOẠI HỐI

8.4.1. Khái niệm

Chính sách ngoại hối (chính sách tỷ giá) là tổng thể các biện pháp mà Chính phủ/NHTW sử dụng để tác động lên tỷ giá hối đoái và cán cân thanh toán quốc tế, nhằm đạt mục tiêu kinh tế vĩ mô (ổn định giá cả, cân bằng cán cân thương mại, hỗ trợ tăng trưởng và việc làm).

8.4.2. Tỷ giá hối đoái

a) Tỷ giá hối đoái danh nghĩa (nominal exchange rate, e):

là mức giá mà tại đó hai đồng tiền được trao đổi với nhau (ví dụ số VND đổi 1 USD).

Đây là con số bạn thấy hàng ngày ở quầy đổi tiền hoặc ngân hàng: "1 đô la Mỹ đổi được bao nhiêu tiền Việt?"
Ví dụ: Nếu e=25.000 VND/USD, nghĩa là bạn cần 25.000 đồng để đổi lấy 1 USD.
Đây chỉ là giá của một đồng tiền tính theo đồng tiền khác — giống như giá của bất kỳ hàng hóa nào, chỉ khác "hàng hóa" ở đây là tiền tệ.

b) Tỷ giá hối đoái thực (real exchange rate, ε):

Tỷ giá danh nghĩa chỉ cho biết quy đổi tiền tệ, nhưng không cho biết hàng hóa thực sự rẻ hay đắt khi so sánh giữa 2 nước. Cần phải tính thêm giá cả hàng hóa ở mỗi nước nữa.

Công thức ε=(e×P*)/P

e: tỷ giá danh nghĩa (VND/USD)
P: mức giá trong nước (Việt Nam)
P∗: mức giá nước ngoài (Mỹ)

Ví dụ minh họa dễ hiểu — "Chiếc áo thun". Giả sử:

Một chiếc áo thun ở Việt Nam giá P=250.000 VND
Một chiếc áo thun tương tự ở Mỹ giá P∗=10 USD
Tỷ giá danh nghĩa e=25.000 VND/USD

Bước tính: Trong đó:

e=25.000 VND/USD
P∗=10 USD: giá áo ở Mỹ
P=250.000 VND: giá áo ở Việt Nam

ε=(e×P*)/P=(25.000×250.000)/10

Cách hiểu đơn giản hơn: ε=Gía áo VN quy ra USD/ Giá áo Mỹ=(250.000/25.000)/10=1

ε=1 nghĩa là: áo thun ở 2 nước có giá ngang nhau khi quy về cùng đơn vị tiền tệ — hàng hóa 2 nước đang cạnh tranh cân bằng.

Trường hợp	Ý nghĩa	Tác động thương mại
ε>1	Hàng trong nước đắt hơn hàng ngoại (quy đổi)	Hàng nội khó cạnh tranh → xuất khẩu giảm, nhập khẩu tăng
ε<1	Hàng trong nước rẻ hơn hàng ngoại	Hàng nội dễ cạnh tranh → xuất khẩu tăng, nhập khẩu giảm
ε=1	Ngang giá	Cân bằng

Nếu giá cả trong nước (P) tăng nhanh (lạm phát cao ở Việt Nam) trong khi e và P∗ không đổi → ε tăng → áo thun Việt Nam trở nên đắt hơn tương đối so với áo Mỹ → xuất khẩu giảm vì hàng Việt Nam kém cạnh tranh hơn.

Hãy hình dung tỷ giá thực như một cách trả lời câu hỏi: "Với cùng một lượng hàng hóa, tôi phải đánh đổi bao nhiêu hàng hóa nước ngoài?"

Tỷ giá danh nghĩa (e) = giá đổi tiền lấy tiền
Tỷ giá thực (ε) = giá đổi hàng lấy hàng (sau khi đã quy đổi qua tiền)

Nhớ lại "Hiệu ứng tỷ giá hối đoái" trong phần AD dốc xuống (7.1... phần B): khi P trong nước tăng → theo công thức này, ε tăng (giả sử e, P∗ không đổi ngay) → hàng nội đắt hơn tương đối → xuất khẩu ròng NX giảm → đây chính là cơ chế đã giải thích trước đó, giờ được định lượng hóa bằng công thức ε.

Tỷ giá thực (ε) mới là chỉ số phản ánh đúng sức cạnh tranh thương mại thực sự giữa các nước — không phải tỷ giá danh nghĩa. Một nước có thể có tỷ giá danh nghĩa ổn định, nhưng nếu lạm phát trong nước cao hơn nhiều so với nước ngoài, tỷ giá thực vẫn tăng → hàng hóa trong nước dần mất sức cạnh tranh dù tỷ giá danh nghĩa không đổi.

8.4.3. Cung – cầu ngoại tệ

Cầu ngoại tệ phát sinh từ: nhập khẩu hàng hoá – dịch vụ, nhu cầu đầu tư ra nước ngoài, trả nợ nước ngoài, du lịch/chuyển tiền ra nước ngoài…
Cung ngoại tệ phát sinh từ: xuất khẩu hàng hoá – dịch vụ, vốn đầu tư nước ngoài chảy vào (FDI, FPI), kiều hối, vay nợ nước ngoài…
Tỷ giá cân bằng trên thị trường ngoại hối được xác định tại giao điểm cung – cầu ngoại tệ, tương tự mô hình cung – cầu thông thường trong kinh tế học vi mô (xem [1]).

8.4.4. Các cơ chế (chế độ) tỷ giá hối đoái

Tỷ giá thả nổi hoàn toàn (Freely Floating): tỷ giá do cung – cầu thị trường quyết định, NHTW không can thiệp.
Tỷ giá cố định (Fixed/Pegged Exchange Rate): NHTW cam kết duy trì tỷ giá ở một mức nhất định, sẵn sàng mua/bán ngoại tệ để giữ tỷ giá đó (phải sử dụng dự trữ ngoại hối).
Tỷ giá thả nổi có quản lý (Managed Float/Dirty Float): tỷ giá về cơ bản do thị trường quyết định nhưng NHTW can thiệp khi cần để tránh biến động quá mạnh (đây là cơ chế phổ biến ở nhiều nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam theo cơ chế tỷ giá trung tâm).

8.4.5. Tác động của tỷ giá hối đoái

a) Tỷ giá tăng (đồng nội tệ mất giá / phá giá – depreciation/devaluation):

Hàng xuất khẩu rẻ hơn tương đối với nước ngoài → xuất khẩu (X) có xu hướng tăng.
Hàng nhập khẩu đắt hơn tương đối → nhập khẩu (IM) có xu hướng giảm.
→ Xuất khẩu ròng (NX = X – IM) tăng → tổng cầu (AD) tăng → sản lượng, việc làm trong nước có xu hướng tăng trong ngắn hạn.
Mặt trái: chi phí nhập khẩu nguyên vật liệu, hàng tiêu dùng tăng → có thể gây áp lực lạm phát (lạm phát nhập khẩu, imported inflation); gánh nặng nợ nước ngoài tính theo nội tệ tăng.

b) Tỷ giá giảm (đồng nội tệ lên giá / tăng giá – appreciation):

Ngược lại: xuất khẩu giảm sức cạnh tranh, nhập khẩu rẻ hơn → NX có xu hướng giảm → AD giảm → có thể ảnh hưởng bất lợi đến tăng trưởng và việc làm trong các ngành xuất khẩu.
Mặt lợi: giảm áp lực lạm phát nhập khẩu, giảm gánh nặng nợ nước ngoài.

c) Trong mô hình Mundell–Fleming (mở rộng IS–LM cho nền kinh tế mở, vốn di chuyển tự do):

Với tỷ giá thả nổi: chính sách tiền tệ mở rộng rất hiệu quả (M↑ → i giảm → dòng vốn ra → tỷ giá mất giá → NX tăng → Y tăng mạnh), trong khi chính sách tài khoá mở rộng kém hiệu quả hơn (G↑ → i tăng → dòng vốn vào → tỷ giá lên giá → NX giảm, triệt tiêu một phần tác động của G↑).
Với tỷ giá cố định: ngược lại — chính sách tài khoá rất hiệu quả, còn chính sách tiền tệ gần như mất tác dụng (vì NHTW buộc phải can thiệp mua/bán ngoại tệ để giữ tỷ giá cố định, làm trung hoà bất kỳ thay đổi nào của cung tiền).

Bảng tổng hợp công thức và kiến thức - Chương 8: Chính sách Kinh tế Vĩ mô

Bảng so sánh Chính sách Tài khóa và Chính sách Tiền tệ

Tiêu chí	Chính sách Tài khóa	Chính sách Tiền tệ
Chủ thể thực hiện	Chính phủ (Quốc hội, Bộ Tài chính)	Ngân hàng Trung ương (NHTW)
Công cụ chính	- Chi tiêu chính phủ (G) - Thuế (T)	- Nghiệp vụ thị trường mở (OMO) - Tỷ lệ dự trữ bắt buộc - Lãi suất chiết khấu
Mục tiêu chính	Ổn định kinh tế vĩ mô, phân phối lại thu nhập.	Ổn định giá trị tiền tệ, kiểm soát lạm phát, hỗ trợ tăng trưởng.
Tác động chính đến AD	Trực tiếp (qua G và C).	Gián tiếp (qua lãi suất và đầu tư).
Độ trễ	Độ trễ hành chính dài.	Độ trễ hành chính ngắn, nhưng độ trễ tác động dài hơn.
Hạn chế chính	Hiệu ứng lấn át (crowding-out), thâm hụt ngân sách.	Bẫy thanh khoản (liquidity trap), phụ thuộc vào phản ứng của đầu tư.

Bảng tác động của các chính sách trong mô hình IS-LM

Chính sách	Hướng	Đường dịch chuyển	Lãi suất (i)	Sản lượng (Y)	Giải thích thêm
Tài khóa mở rộng	G↑G↑ hoặc T↓T↓	IS dịch phải	i↑i↑	Y↑Y↑	Có hiệu ứng lấn át (đầu tư tư nhân giảm do i tăng).
Tài khóa thắt chặt	G↓G↓ hoặc T↑T↑	IS dịch trái	i↓i↓	Y↓Y↓
Tiền tệ mở rộng	MS↑MS↑	LM dịch phải (xuống dưới)	i↓i↓	Y↑Y↑	Hiệu quả mạnh khi đầu tư nhạy cảm với lãi suất (IS thoải).
Tiền tệ thắt chặt	MS↓MS↓	LM dịch trái (lên trên)	i↑i↑	Y↓Y↓

Bảng so sánh cơ chế tỷ giá và tác động chính sách (Mô hình Mundell-Fleming)

Chế độ tỷ giá	Đặc điểm	Chính sách Tiền tệ	Chính sách Tài khóa	Ví dụ
Tỷ giá thả nổi	Tỷ giá do thị trường quyết định. NHTW không can thiệp.	Hiệu quả cao (Tác động mạnh đến Y).	Kém hiệu quả (Bị triệt tiêu bởi sự lên giá của nội tệ).	Mỹ, Eurozone, Anh.
Tỷ giá cố định	NHTW cam kết duy trì tỷ giá ở một mức nhất định.	Kém hiệu quả (Bị ràng buộc bởi mục tiêu tỷ giá).	Hiệu quả cao (Tác động mạnh đến Y).	Chế độ bản vị vàng, các nước trong khu vực đồng Euro.
Tỷ giá thả nổi có quản lý	Kết hợp cả hai: thị trường quyết định chính, NHTW can thiệp khi cần.	Hiệu quả ở mức độ trung bình.	Hiệu quả ở mức độ trung bình.	Việt Nam (hiện nay), Trung Quốc.

Bảng tổng hợp các công cụ ổn định tự động (Automatic Stabilizers)

Công cụ	Cơ chế hoạt động	Tác động trong suy thoái	Tác động trong bùng nổ
Thuế thu nhập lũy tiến	Thuế thu nhập giảm khi thu nhập giảm.	Giảm thuế thu → hộ gia đình có thêm thu nhập khả dụng → giảm mức giảm của AD.	Tăng thuế thu → hộ gia đình có ít thu nhập khả dụng hơn → giảm mức tăng của AD.
Trợ cấp thất nghiệp	Chi trợ cấp tăng khi số người thất nghiệp tăng.	Tăng chi chuyển nhượng → hỗ trợ thu nhập cho người thất nghiệp → hỗ trợ tiêu dùng → giảm mức giảm của AD.	Giảm chi chuyển nhượng → ít hỗ trợ hơn → giảm mức tăng của AD.
Phúc lợi xã hội khác	Trợ cấp y tế, nhà ở... tăng khi nhu cầu tăng.	Cung cấp an sinh xã hội trong khó khăn.	Giảm bớt các chương trình này.

Tóm tắt các hạn chế của chính sách

Chính sách	Hạn chế	Giải thích
Tài khóa	Độ trễ	Thời gian để nhận diện vấn đề, thông qua luật, và phát huy tác dụng có thể rất lâu.
	Hiệu ứng lấn át	Tăng G bằng vay nợ làm lãi suất tăng, làm giảm đầu tư tư nhân, làm suy yếu tác động kích cầu.
	Thâm hụt ngân sách và nợ công	Kéo dài có thể gây mất ổn định kinh tế vĩ mô trong dài hạn.
Tiền tệ	Bẫy thanh khoản	Khi lãi suất đã ở mức rất thấp, việc tăng cung tiền thêm không có tác dụng kích thích nền kinh tế.
	Phụ thuộc vào độ nhạy của đầu tư	Nếu đầu tư ít nhạy cảm với lãi suất, chính sách tiền tệ sẽ kém hiệu quả.
	Độ trễ tác động	Mặc dù có thể thực thi nhanh, nhưng thời gian để chính sách thấm qua nền kinh tế (qua kênh lãi suất - đầu tư) thường dài.
Ngoại hối	Tác động hai mặt của tỷ giá	Mất giá (tỷ giá tăng) giúp tăng xuất khẩu nhưng có thể gây lạm phát nhập khẩu.
	Phụ thuộc vào cán cân thương mại	Hiệu quả còn phụ thuộc vào độ co giãn của xuất nhập khẩu và điều kiện Marshall-Lerner.

Sơ đồ tư duy tổng hợp Chương 8

text

                    MỤC TIÊU CHUNG:
                 Ổn định kinh tế vĩ mô
                           |
        ┌──────────────────┼──────────────────┐
        ↓                  ↓                  ↓
    CÔNG CỤ            MÔ HÌNH             CƠ CHẾ
   CHÍNH SÁCH          IS-LM           TRUYỀN DẪN
        |                  |                  |
  ┌─────┴─────┐      ┌─────┴─────┐      ┌─────┴─────┐
  ↓           ↓      ↓           ↓      ↓           ↓
TÀI KHÓA   TIỀN TỆ   THỊ TRƯỜNG  THỊ TRƯỜNG  TÁC ĐỘNG  KẾT QUẢ
(G, T)     (M, i)   HÀNG HÓA    TIỀN TỆ     ĐẾN AD    CUỐI CÙNG
  |           |      (IS)       (LM)          |          |
  ├───────────┴──────┴───────────┴───────────┴──────────┘
  │
  ↓
PHỐI HỢP CHÍNH SÁCH
(Tùy thuộc mục tiêu và
cấu trúc nền kinh tế)

Nội dung	Công cụ chính	Tác động khi mở rộng	Công thức định lượng chính
Chính sách tài khoá	G, T	AD↑, IS dịch phải	$m_G=\dfrac{1}{1-MPC}$; $m_T=\dfrac{-MPC}{1-MPC}$; $m_{BB}=1$
Chính sách tiền tệ	OMO, dự trữ bắt buộc, lãi suất chiết khấu	AD↑, LM dịch phải	$m_M=\dfrac{1}{rr}$; $\dfrac{M}{P}=kY-hi$
IS–LM	Kết hợp hàng hoá & tiền tệ	Xác định (Y, i)	IS: $Y=C+I(i)+G$; LM: $M/P=L(i,Y)$
Chính sách ngoại hối	Can thiệp cung–cầu ngoại tệ, chế độ tỷ giá	Tác động qua NX	$\varepsilon = eP/P^*$

Nguồn tài liệu chính:

[1] N. Gregory Mankiw (2015), Principles of Economics (bản dịch: Kinh tế học), 6th ed., Cengage Learning.
[2] N. Gregory Mankiw (2014), Kinh tế học vĩ mô (bản dịch tiếng Việt của Macroeconomics), Cengage Learning & FAHASA Việt Nam phát hành.

Ghi chú: Số chương/mục trích dẫn dưới đây theo cấu trúc chuẩn của giáo trình Mankiw Macroeconomics (các chương về Tổng cầu, Chính sách tài khoá – tiền tệ, mô hình IS–LM, Kinh tế vĩ mô nền kinh tế mở). Vì các bản dịch tiếng Việt có thể đánh số chương khác nhau tuỳ lần tái bản, khi trích dẫn cụ thể trong bài thi, bạn nên đối chiếu lại đúng số chương trong bản in mình đang dùng. Cấu trúc nội dung, công thức và định nghĩa dưới đây bám sát đúng nội dung gốc của Mankiw.